Najstarsze znane ślady osadnictwa w Żabnie pochodzą z młodszej epoki kamienia – neolitu. Bliskość Dunajca, który wówczas pełnił rolę ważnego szlaku komunikacyjnego, sprzyjała osadnictwu społeczności prahistorycznych w tej okolicy. Pierwsze znane artefakty to fragmenty naczyń glinianych oraz wyroby kamienne i krzemienne. W przypadku Żabna najstarsze okazy odkryto podczas badań powierzchniowych prowadzonych przez Koło Naukowe Studentów Archeologii Polski UJ w latach 1968–1969. Badaniami objęto obszary wzdłuż głównych rzek powiatu Dąbrowa Tarnowska.

Jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych Żabna i regionu jest cmentarzysko społeczności kultury łużyckiej oraz kultury przeworskiej. Około trzech tysięcy lat temu, w pobliżu miejsca, gdzie dziś znajduje się Bank Spółdzielczy, ludność ta założyła swoją nekropolię. Lokalizacja cmentarzyska nie była przypadkowa – prahistoryczne społeczności ulokowały je na wzniesieniu. Podczas prac budowlanych mieszkańcy Żabna natknęli się w ziemi na nieznane im naczynia wypełnione kośćmi. Dzięki ich szybkiej reakcji i powiadomieniu służb konserwatorskich, w 1933 roku przeprowadzono badania archeologiczne pod kierunkiem Stefana Noska, wybitnego badacza i twórcy lubelskiej szkoły archeologii. Odkryto ciałopalne cmentarzysko – popielnice z przepalonymi kośćmi zmarłych oraz dary grobowe w postaci naczyń oraz metalowych przedmiotów. Zarejestrowano łącznie 11 pochówków łużyckich oraz 2 pochówki związane z kulturą przeworską, datowane na II połowę I w. po Chrystusie. Cmentarzysko pierwotnie zajmowało zapewne większy obszar, rozciągając się w kierunku północno-zachodnim. Niestety, część stanowiska została zdewastowana w wyniku późniejszych prac budowlanych. Drugie stanowisko funeralne kultury łużyckiej zlokalizowano przy ul. Kościuszki, zostało ono jednak zniszczone w trakcie wybierania piasku, co uniemożliwiło określenie jego rozmiaru.

„Archeologiczną perełką” Żabna jest fibula odkryta nad Dunajcem w 1955 roku. W szuwarach rzecznych uczennica szkoły podstawowej, Lidia Dobrzańska, natknęła się na błyszczące brązowe ozdoby – fibulę oraz spiralne pierścionki napalcowe. Artefakty powstały około 3 tysiące lat temu, w epoce brązu. Fibula, czyli zapinka przypominająca agrafkę, służyła do spinania szat, natomiast pierścionki ozdabiały dłonie. Żabnieńska fibula datowana jest na 1200–1000 r. p.n.e., a jej analogie znane są z dorzecza środkowego Dunaju – Austrii, południowej Słowacji i Węgier. Znaleziska tego typu najczęściej występują w grobach osób o wysokiej randze społecznej. Fibula i pierścionki należały do społeczności kultury łużyckiej, znanej m.in. z grodu w Biskupinie. Charakterystyczny dla tej ludności był obrządek kremacji – szczątki zmarłych umieszczano w glinianych popielnicach, a obok składano dary grobowe, w tym wyroby ceramiczne i metalowe, takie jak zapinki i skręty druciane. Dziś fibulę i pierścionki można podziwiać w Ośrodku Spotkania Kultur w Dąbrowie Tarnowskiej, mieszczącym się w dawnej synagodze. Umieszczone w muzealnej gablocie stanowią wizytówkę miejsca i pozwalają dotknąć prahistorii Żabna.

Najnowsze badania archeologiczne przeprowadzone jesienią 2020 r. i wiosną 2021 r. na obszarze planowanej obwodnicy Żabna potwierdziły obecność 12 stanowisk archeologicznych, w ramach których stwierdzono 13 osad różnej chronologii oraz 16 śladów osadnictwa. Najstarsze pozostałości pochodzą z neolitu (4 stanowiska), następnie z epoki brązu (3 stanowiska), najliczniej reprezentowane są osady z okresu wpływów rzymskich (9 stanowisk), a z średniowieczem związane są 4 stanowiska. Ślady osadnictwa nowożytnego występują licznie, niemal na każdym polu ornym. Badania nie dostarczyły jednak nowych materiałów, które mogłyby zmienić dotychczasowe postrzeganie prahistorii Żabna.

Na podstawie:
S. Nosek, Cmentarzysko ciałopalne w Żabnie n. Dunajcem, powiat dąbrowski, “Przegląd Archeologiczny” 1936, t. 5, s. 96 – 100.
R. Madyda, B. Stoch, M. Parczewski, Wyniki badań powierzchniowych powiatu Dąbrowa Tarnowska z roku 1969, “Sprawozdania Archeologiczne” 1971, t. 23, 181-190.
M. Kalita, Żabno minionej ery, “Nowa Gazeta Żabnieńska“ 2012, nr 2 , s. 12.
M. Kalita, Żabnieńska zapinka sprzed 3 tysięcy lat, “Nowa Gazeta Żabnieńska” 2019, nr 1, s. 8-9.
https://muzea.malopolska.pl/pl/lista-obiektow/598

---