Styczeń – luty 2024

• Szczegółowe opracowanie planu prac w projekcie oraz identyfikacja lokalnych instytucji, z którymi będziemy w ramach projektu współpracować.
• Założenie strony internetowej projektu.

16 lutego 2024: wizyta uczestników projektu (S. Kapralski, W. Kwiatkowski, J. Russek) w Żabnie, spotkanie z władzami lokalnymi, reprezentowanymi przez p. Burmistrz Martą Herduś, a także z Ks. Proboszczem Jerzym Kawikiem, p. Dyrektor  Zespołu Szkół Ponadpodstawowych im. ks. Janusza St. Pasierba, Agnieszką Kurzydym i nauczycielem historii, p. Sławomirem Kurzydymem, oraz z p. Dyrektor Gminnego Centrum Kultury, Martą Warias. Celem spotkań była informacja o projekcie i nawiązanie współpracy z lokalnymi instytucjami, które będą pomagać w jego realizacji.

Marzec – kwiecień 2024

• Przygotowywanie instrukcji przeprowadzania wywiadów ze „strażnikami pamięci”.

11 kwietnia 2024: W ramach planowanej serii wykładów w centrum Kultury Żydowskiej na krakowskim Kazimierzu, które mają za zadanie popularyzację zagadnień związanych z projektem, wykład wygłosił uczestnik projektu dr Mateusz Kalita. Wykład nosił tytuł „Ostanie lata żabnieńskich Żydów”. Referat oparty był na wcześniejszej publikacji dr. Kality w „Roczniku Tarnowskim”, który można przeczytać tutaj.

Maj – czerwiec 2024

• Przygotowywanie instrukcji przeprowadzania wywiadów ze „strażnikami pamięci”.
• Przygotowywanie zasad konkursu wspomnień.

13 czerwca 2024: W ramach planowanej serii wykładów w centrum Kultury Żydowskiej na krakowskim Kazimierzu, które mają za zadanie popularyzację zagadnień związanych z projektem, wykład wygłosiła dr Aleksandra Szczepan. Wykład nosił tytuł „Zagłada na uboczu. Pamięć o ludobójstwie Romów w południowej Polsce”.

26 czerwca 2024: wizyta uczestników projektu w Żabnie: spotkanie z nowo wybranym Burmistrzem, p. Tomaszem Kijowskim i przedstawicielami lokalnych instytucji: przekazanie nowych informacji o projekcie, zapowiedź ogłoszenia konkursu wspomnień.

• Początek wywiadów ze „strażnikami pamięci”.

Lipiec – sierpień 2024

• Przygotowywanie zasad konkursu wspomnień.
• Przygotowywanie scenariusza badań fikusowych.
• Przeprowadzanie wywiadów ze „strażnikami pamięci”.

Wrzesień – październik 2024

• Spotkania organizacyjne uczestników projektu w sprawie przeprowadzenia badań fokusowych.

15 września 2024: ogłoszenie konkursu wspomnień: ZOBACZ PLAKAT

• Kontynuacja wywiadów ze „strażnikami pamięci”.

9 października 2024: spotkanie uczestników projektu z p. Pawłem Domańskim, lokalnym historykiem i zwiedzanie żabnieńskich miejsc pamięci połączone z tworzeniem dokumentacji fotograficznej.

Listopad – grudzień 2024

• Przeprowadzenie badania fokusowego w Żabnie.
• Kwerenda archiwalna w Archiwum IPN w Krakowie.
• Praca nad tekstem prezentującym ogólne ramy teoretyczne projektu.
• Kontynuacja wywiadów ze „strażnikami pamięci”.

---

Styczeń – luty 2025

• Przygotowanie raportu rocznego z realizacji projektu za 2024 dla Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
• Praca nad tekstem prezentującym ogólne ramy teoretyczne projektu.
• Kontynuacja wywiadów ze „strażnikami pamięci”.

Marzec – kwiecień 2025

• Zakończenie pracy nad tekstem prezentującym ogólne ramy teoretyczne projektu. Z tekstem można się zapoznać tutaj.
• Kontynuacja wywiadów ze „strażnikami pamięci”.
• Zebranie uczestników projektu w sprawie konkursu wspomnień – podjęcie decyzji o przedłużeniu terminu składania prac do 15 maja 2025.
• Opracowywanie schematu i haseł do Mapy Pamięci.

Maj-czerwiec 2025

• Opracowanie wyników badania fokusowego: transkrypcja i interpretacja.
• Praca nad wywiadami ze „strażnikami pamięci”: transkrypcja.
• Zakończenie przyjmowania prac w konkursie na rodzinne wspomnienia o Żabnie w okresie II wojny światowej, prace Komisji Konkursowej, ogłoszenie wyników podczas uroczystego spotkania z władzami i mieszkańcami Żabna 9 czerwca 2025.
  
  Na konkurs wpłynęło pięć prac pisemnych, stanowiących cenne źródło dla lokalnej mikrohistorii czasu niemieckiej okupacji miasta. Wspomnienia ukazują skomplikowaną sytuację mieszkańców i trudne etyczne decyzje, jakie musieli podejmować. Dostarczają także wielu cennych informacji na temat zbrodni popełnionej w Żabnie na Romach – o której wiadomo stosunkowa najmniej. Wyniki konkursu ogłoszono podczas spotkania badaczy z mieszkańcami w Ośrodku Kultury w Żabnie, była to też okazja do zaprezentowania szerszej publiczności zagadnień dotyczących problematyki projektu. Spotkanie zgromadziło bardzo liczną publiczność włączając w to władze miasta i lokalnych działaczy kultury. Konkurs nie tylko przyniósł sporo interesującego badawczo materiału, ale też stanowił wydarzenie aktywizujące lokalną społeczność wokół problematyki pamięci okresu II wojny światowej
  
• Tworzenie haseł do Mapy Pamięci
• Opracowywanie rezultatów kwerendy archiwalnej

Lipiec-sierpień 2025

• Zakończenie transkrypcji i interpretacji wyników badania fokusowego.
  
  Badanie metodą zogniskowanego wywiadu grupowego (tzw. badanie fokusowe), przeprowadzono w dniach 6-7 listopada 2024 r. W badaniu wykorzystano częściowo ustrukturyzowany scenariusz, który dodatkowo uzupełniono o narzędzia wykorzystywane w technikach projekcyjnych wspierające rekonstrukcję pamięci w oparciu o mikro-historie rodzinne i opowieści, które utrwaliły się w pamięci mieszkańców.
  Respondentów poproszono o przyniesienie na spotkanie rodzinnych pamiątek, zdjęć i dokumentów. Ponadto jako element techniki projekcyjnej wykorzystano wielkoformatowe plansze zawierające: (1) mapę Żabna na której respondenci zaznaczali miejsca związane z opisanymi wydarzeniami lub osobami, (2) oś czasu na której zaznaczono opisywane wydarzenia oraz (3) tabelę porządkującą charakterystykę trzech grup mieszkańców Żabna. Dzięki zastosowanym technikom projekcyjnym możliwe było odtworzenie „mapy pamięci” miejsc i wydarzeń, a także uchwycenie rozbieżności, kontrowersji i punktów szczególnie istotnych dla współczesnych mieszkańców Żabna.
  Badani uczestniczyli w wywiadach w trzech homogenicznych pod względem wieku grupach: od 16-24 lat (6 respondentów), od 25 do 65 lat (8) i powyżej 65 lat (7). Taki podział na grupy fokusowe miał na celu dotarcie do źródeł informacji oraz rekonstrukcję społecznej pamięci na temat II wojny światowej trzech pokoleń mieszkańców Żabna. Taka konstrukcja badania umożliwiła nie tylko porównanie samych narracji i źródeł, z których korzystają mieszkańcy Żabna opowiadając o historii swojego miasta, ale również refleksję na temat transmisji pamięci pomiędzy pokoleniami.
  Badanie zrealizowano w Gminnym Centrum Kultury w Żabnie. Wszystkie wywiady były rejestrowane w formie audio i video. Uczestnicy badania wyrazili pisemną zgodę na rejestrację badania dla potrzeb badawczych. Z nagrań sporządzono zanonimizowane transkrypcje. Podczas badania sporządzono również dokumentację fotograficzną planszy z naniesionymi przez respondentów miejscami na „mapie pamięci” a także przyniesione przez respondentów dokumenty i artefakty. Transkrypcje poddano analizie tekstu o charakterze zarówno ilościowym jak i jakościowym. Przy kodowaniu danych wykorzystano oprogramowanie MaxQDA.
  
• Praca nad wywiadami ze „strażnikami pamięci”: transkrypcja.
• Tworzenie haseł do Mapy Pamięci.
• Zakończenie prac nad rezultatami kwerendy archiwalnej.
  
  W ramach działań projektu przeprowadzono w 2025 obszerne kwerendy archiwalne które dostarczyły obfitego materiału dotyczącego zwłaszcza losu mieszkańców Żabna deportowanych do Niemiec na roboty przymusowe, i wysłanych do obozów koncentracyjnych. Kwerendy objęły zasoby Archiwów: ITS-Arolsen, Instytutu Pamięci Narodowej i Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Eksploracją odjęto wiele zespołów archiwalnych, tj. obozy koncentracyjne, obozy pracy przymusowej, getta, akta Reichssicherheitshauptamt oraz Reichskriminalpolizeiamt, akta ponad pięćdziesięciu niemieckich firm zatrudniających robotników przynosowych oraz akta ubezpieczeń społecznych. W trakcie kwerendy przeglądnięto pięć tysięcy siedemset trzydzieści osiem jednostek archiwalnych. Dodatkowo przeprowadzono szereg mikrokwerend, w wyniku których zebrano interesujący materiał fotograficzny, zwłaszcza dotyczący obiektów, które zostały zniszczone w czasie wojny lub później.

Wrzesień – Październik 2025

• Praca nad artykułem na podstawie wyników badania fokusowego.
• Praca nad wywiadami ze „strażnikami pamięci”: transkrypcja.
• Tworzenie haseł do Mapy Pamięci.
• Praca nad artykułem o zagładzie Romów w Żabnie.
• Wykład Mateusza Kality „Wędrowcy i sąsiedzi. Romowie w historii Żabna”. 12.09.2025. Gminne Centrum Kultury w Żabnie. Z udziałem Sławomira Kapralskiego jako dyskutanta.

Listopad – Grudzień 2025

• Zakończenie prac nad wywiadami ze „strażnikami pamięci”.
  
  Wywiady te stanowią niezwykle cenne źródło wiedzy lokalnej, które zasługuje na szczególną uwagę badaczy zajmujących się historią społeczną Żabna i okolic, a także wszystkich zainteresowanych tematyką II wojny światowej, pamięcią międzypokoleniową oraz obecnością mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce. Na szczególne podkreślenie zasługują wspomnienia dotyczące Romów zamieszkujących okolice Żabna w czasie wojny. Wywiady pozwolił zidentyfikować konkretne lokalizacje, w których przebywały romskie rodziny. Wspomnienia rozmówczyń rzucają światło na codzienne życie Romów, ich trudną sytuację materialną, stosunek miejscowej ludności, a przede wszystkim – tragiczny los, jaki spotkał ich w czasie niemieckiej okupacji. Informacja o zbiorowej egzekucji i grobie Romów w Żabnie, jak również konkretne wspomnienia dotyczące warunków ich życia, mają znaczenie dokumentacyjne. Wywiady dostarczyły również wielu szczegółów dotyczących stosunków polsko-żydowskich przed wojną, a także przypadków ukrywania Żydów w czasie niemieckiej okupacji.
  
• Praca nad artykułem na podstawie wyników badania fokusowego.
• Praca nad artykułem o zagładzie Romów w Żabnie
• Tworzenie haseł do Mapy Pamięci – zakończenie budowy podstawowej wersji Mapy.
  
  Zakończono prace nad podstawową wersją cyfrowej mapy pamięci – strony internetowej zawierającej materiały dotyczące ważnych miejsc pamięci w Żabnie i związanych z nimi wydarzeń. Hasła Mapy zostały zorganizowane na trzech poziomach: na poziomie pierwszym są to informacje dotyczące miejsc widocznych na mapie. Wśród nich znajdują się odnośniki do poziomu drugiego – czyli haseł bardziej szczegółowych dotyczących szerszych zjawisk historycznych. Hasła z obu poziomów odsyłają też do poziomu trzeciego, na którym znajdują się wyjaśnienia niektórych pojęć – jest to również słownik terminów używanych w projekcie. Wersja podstawowa Mapy ma charakter otwarty i będzie uzupełniana we współpracy z lokalną społecznością.
  
• Przygotowanie lekcji e-learningowych dotyczących zagadnień badanych w trakcie realizacji projektu.
  
  Na podstawie materiałów zebranych i opracowanych w trakcie projektu przygotowano zarys 15 jednostek lekcyjnych, poruszających nie tylko tematykę samego projektu, lecz również szersze zagadnienia charakteru miejsc pamięci oraz Zagłady, ze szczególnym uwzględnieniem Zagłady Romów
  
• Kurs uniwersytecki.
  
  Przygotowany został uniwersytecki kurs wykładów przedstawiających rezultaty projektu wraz z prezentacjami 15 wykładów w programie Powerpoint. Dokonano formalnych ustaleń, zgodnie z którymi kurs będzie prowadzony przez dra hab. Sławomira Kapralskiego, prof. UKEN jako Wykład Monograficzny dla studentów I roku socjologii studia magisterskie stacjonarne i studentów II roku socjologii stadia licencjackie niestacjonarne w Instytucie Socjologii, Kognitywistyki i Filozofii Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Stworzono też i zarejestrowano Kartę Kursu, co jest formalnym wymogiem wprowadzenia kursu do programu studiów. Kurs dla obu wspomnianych roczników został zaplanowany na II semestr roku akademickiego 2025/26 i rozpoczął się zgodnie z planem w lutym 2026.
  
• S. Kapralski, „Jak pisać historię romskiej zagłady?” Wykład w Centrum Kultury Żydowskiej w Krakowie, 17.11.2025
• S. Kapralski, “Persecution of Roma during the Second World War: Auschwitz, Poland, Europe”. Referat podczas V Polskiej Konferencji Pamięcioznawczej, Katowice, Uniwersytet Śląski, 26.11.25

---

Styczeń 2026

• Praca nad artykułem o zagładzie Romów w Żabnie (M. Kalita, S. Kapralski)
• Praca nad artykułem na podstawie wyników badania fokusowego. (M. Dzięglewski, S. Kapralski)
• Praca nad artykułem podsumowującym rezultaty projektu (S. Kapralski)
• Przygotowanie akademickiego seminarium projektu w Krakowie i seminarium prezentującego rezultaty projektu w Żabnie (S. Kapralski, M. Dzięglewski, M. Kalita)

Luty 2026

• Kontynuacja prac nad artykułem o zagładzie Romów w Żabnie (M. Kalita, S. Kapralski)
• Kontynuacja prac nad artykułem na podstawie wyników badania fokusowego. (M. Dzięglewski, S. Kapralski)
• Kontynuacja prac nad artykułem podsumowującym rezultaty projektu (S. Kapralski)
• Przygotowanie akademickiego seminarium projektu w Krakowie i seminarium prezentującego rezultaty projektu w Żabnie (S. Kapralski, M. Dzięglewski, M. Kalita)
• Przygotowanie rekomendacji dla innych badaczy oraz dla władz lokalnych i społeczności Żabna
• Początek kursu uniwersyteckiego będącego rezultatem projektu: „Lokalna pamięć Zagłady”. 23 lutego 2026 odbył się pierwszy wykład dla studentów socjologii, 1 rok studiów stacjonarnych 2 stopnia. (S. Kapralski)

Marzec 2026

Abstrakt

Artykuł podejmuje problem pamięci o zagładzie Romów na przykładzie wydarzeń, które miały miejsce w Żabnie podczas II wojny światowej. Punktem wyjścia jest refleksja nad marginalizacją romskiego doświadczenia w klasycznym dyskursie Holokaustu oraz nad przyczynami wieloletniego milczenia dotyczącego eksterminacji Romów. Autorzy analizują specyfikę romskiej Zagłady, wskazując na jej zdecentralizowany charakter, lokalne zróżnicowanie oraz trudności interpretacyjne związane z dominacją intencjonalistycznych modeli wyjaśniania ludobójstwa. W tekście zestawione zostają perspektywy makro- i mikrohistoryczne, a także globalne i lokalne ujęcia Holokaustu, co pozwala ukazać romską Zagładę jako zjawisko jednocześnie osadzone w szerokich procesach nowoczesności, rasizmu i kolonializmu oraz zakorzenione w konkretnych praktykach lokalnej przemocy.

Druga część artykułu ma charakter studium przypadku i rekonstruuje los Romów przymusowo osiedlonych w Żabnie w 1943 roku. W oparciu o materiały archiwalne Instytutu Pamięci Narodowej, relacje świadków, wywiady terenowe oraz lokalną literaturę autorzy odtwarzają warunki życia romskiej społeczności, jej funkcjonowanie w okupacyjnej rzeczywistości oraz okoliczności masowej egzekucji dokonanej przez niemieckich okupantów. Analiza pokazuje, że pamięć o zagładzie Romów w Żabnie przez dekady pozostawała fragmentaryczna i słabo obecna zarówno w historiografii regionalnej, jak i w lokalnej kulturze pamięci. Artykuł wpisuje się w rozwijające się badania nad romską pamięcią Zagłady oraz wskazuje na znaczenie lokalnych studiów mikrohistorycznych dla pełniejszego zrozumienia mechanizmów Holokaustu.

• Zakończenie prac nad tekstem: S. Kapralski, Wspólnota cierpienia czy konkurencja ofiar? Los Żydów, Romów i Polaków w czasie II wojny światowej zapisany w lokalnych miejscach pamięci i w międzypokoleniowym przekazie wspomnień

Abstrakt

Artykuł podejmuje problem relacji między pamięcią różnych kategorii ofiar II wojny światowej – Żydów, Romów i Polaków – analizując je na przykładzie lokalnej społeczności Żabna w Małopolsce. Punktem wyjścia jest pytanie, czy pamięć o wojennych doświadczeniach tworzy narrację wspólnoty cierpienia, czy też prowadzi do konkurencji ofiar i hierarchizacji pamięci. Autor przedstawia teoretyczne ramy projektu badawczego, odwołując się do socjologii pamięci zbiorowej, zwłaszcza do koncepcji Maurice’a Halbwachsa, teorii pamięci komunikacyjnej i kulturowej oraz pojęcia „pejzażu pamięci”. Szczególną uwagę poświęcono relacjom między oddolnym przekazem wspomnień a odgórnymi praktykami upamiętniania realizowanymi przez instytucje państwowe, edukacyjne i lokalne.

Analiza koncentruje się na lokalnych miejscach pamięci związanych z zagładą Żydów, Romów oraz represjami wobec Polaków i żołnierzy sowieckich, badając ich wpływ na współczesne narracje pamięciowe mieszkańców. W artykule omówiono również przemiany polskiej pamięci o Zagładzie po 1945 roku – od okresu „pamięci poranionej”, przez fazy wyparcia i marginalizacji pamięci żydowskiej, aż po jej częściową rekonstrukcję po 1989 roku. Autor wskazuje, że pamięć o Holokauście i innych doświadczeniach wojennych pozostaje w Polsce polem napięć między uniwersalistycznymi narracjami cierpienia a dyskursami narodowymi, często związanymi z procesami wykluczania, stereotypizacji i rywalizacji pamięci. Studium Żabna ukazuje, w jaki sposób lokalne wspomnienia, miejsca pamięci i praktyki upamiętniające współtworzą współczesne formy pamięci zbiorowej oraz wpływają na postrzeganie relacji między różnymi grupami ofiar wojny.

• Zakończenie prac nad tekstem M. Dzięglewski, S. Kapralski, Losy Polaków, Żydów i Romów podczas II wojny światowej w zbiorowej pamięci mieszkańców małego miasta

Abstrakt

Celem artykułu jest próba odtworzenia zbiorowej pamięci mieszkańców Żabna na temat II wojny światowej oraz krytyczny namysł nad mechanizmami grupowego „uzgadniania” opisu przeszłości w odniesieniu do trzech grup: Polaków, Żydów i Romów. Tak postawiony problem osadzono w teoretycznych ramach socjologii pamięci, w szczególności w odniesieniu do prac Maurice’a Halbwachsa i Aleidy Assmann. Autorzy artykułu zwracają szczególną uwagę na usytuowanie rekonstruowanej pamięci mieszkańców miasta w szerszym spolaryzowanym dyskursie przeszłości, którego jeden biegun wyznacza wizja bohaterskiej walki Polaków z okupantem, a drugi – rewizjonistyczna wersja historii uwzględniająca grupy mniejszościowe i złożone relacje międzygrupowe. Takie ujęcie problemu pozwala ocenić, na ile mieszkańcy miasta postrzegają losy poszczególnych grup w kategoriach „wspólnoty cierpienia”, a na ile w kategoriach „konkurencji ofiar”. Artykuł opiera się na badaniu jakościowym, w którym wykorzystano metodę zogniskowanego wywiadu grupowego. W ramach badania przeprowadzono trzy wywiady grupowe z mieszkańcami miasta (łącznie 21 respondentów) w różnych grupach wiekowych, co pozwoliło na prześledzenie międzypokoleniowej transmisji pamięci. Wyniki badania wskazują, iż główną normą zbiorowego rekonstruowania przeszłości wojennej jest próba poszukiwania „złotego środka” pomiędzy konkurencyjnymi wersjami pamięci zbiorowej. W procesie tym kluczową rolę odgrywają „dystrybutorzy pamięci” – lokalni historycy, nauczyciele i animatorzy kultury.

• Kontynuacja wykładów uniwersyteckich „Lokalna pamięć Zagłady” opracowanych w ramach projektu.
  
  Wykłady dla studentów socjologii, 1 rok studiów stacjonarnych 2 stopnia odbyły się 2, 16, 23 i 30 marca. 28 marca wykłady te rozpoczęły się dla studentów 2 roku socjologii studiów niestacjonarnych pierwszego stopnia. W tym przypadku kurs podzielony jest na 3 bloki po 5 godzin każdy. W przypadku wykładów na studiach stacjonarnych kurs liczy 30 godzin. (S. Kapralski)
  
• Kontynuacja przygotowywania wynikających z projektu rekomendacji dla środowiska akademickiego i władz lokalnych. (M. Dzięglewski, M. Kalita, S. Kapralski)

Kwiecień 2026

• Przygotowanie ostatecznej wersji tekstu M. Dzięglewski, S. Kapralski, Losy Polaków, Żydów i Romów podczas II wojny światowej w zbiorowej pamięci mieszkańców małego miasta – zgodnie z wymogami publikacyjnymi pisma „Przegląd Socjologii Jakościowej” i złożenie tekstu do publikacji.
• Rozmowy z wydawnictwami w sprawie publikacji pracy zbiorowej zawierającej wspomnienia nadesłane na zorganizowany w ramach projektu konkurs.

• Kontynuacja kursu wykładów uniwersyteckich „Lokalna pamięć Zagłady”.
  
  Ze względu na ferie świąteczne wykłady na początku kwietnia się nie odbywały. Zostały wznowione 13 kwietnia i są prowadzone zgodnie z harmonogramem. Prowadzący wykład S. Kapralski przygotowuje obecnie pytania do testu zaliczeniowego kursu w letniej sesji egzaminacyjnej.
  
• Przygotowanie końcowego raportu.