Ludność żydowska od XVII wieku aż do 1942 roku stanowiła integralną część społeczności Żabna. Jej początki w tym mieście wiążą się z przywilejem nadanym przez Rafała Kazimierza z Borzymia w 1675 roku, który umożliwiał Żydom osiedlanie się oraz prowadzenie działalności handlowej. W 1692 roku uzyskano zgodę na zwolnienie społeczności żydowskiej z obowiązku wykonywania prac miejskich (z wyjątkiem naprawy wałów nad Dunajcem), a co najważniejsze, wydano zgodę na budowę cmentarza i synagogi.

Materiały kościelne z 1745 roku potwierdzają istnienie synagogi na terenie Żabna, a także wskazują, że większość mieszkańców stanowili Żydzi. Dwadzieścia lat później odnotowano, że w mieście i jego parafii żyło 635 Żydów. W okresie przedrozbiorowym w Żabnie funkcjonowała żydowska szkoła religijna, którą prowadził Jakub Lewkowicz.

Znaczny wzrost liczby Żydów w Żabnie nastąpił w drugiej połowie XIX wieku, osiągając szczyt w 1890 roku, kiedy stanowili oni ponad 50% mieszkańców miasta. Pożar z 1888 roku, który strawił większość drewnianej zabudowy, a następnie jej odbudowa, przyczyniły się do wzrostu znaczenia gospodarczego ludności żydowskiej.

Pierwsza wojna światowa odcisnęła jednak swoje piętno na Żabnie i jego mieszkańcach, nie oszczędzając również społeczności żydowskiej, której wielu przedstawicieli znalazło się w trudnej sytuacji materialnej w wyniku wojennych zniszczeń. Wówczas część rodzin opuściła miasto, szukając lepszych warunków do życia w innych częściach kraju.

W okresie międzywojennym żabnieńscy Żydzi wciąż koncentrowali się na działalności handlowej, prowadzeniu hurtowni spożywczych i zakładów rzemieślniczych. Do ważniejszych zawodów rzemieślniczych, które reprezentowali Żydzi w Żabnie, należeli: krawcy, szewcy, kupce, piekarze i rzeźnicy. Sklepy żydowskie w Żabnie ulokowane były w obrębie głównego placu – Rynku (z wyjątkiem północnej jego części) oraz przy głównych ulicach – Dąbrowskiego, Tarnowskiej, Otfinowskiej i Kolejowej. Ich wpływ na lokalną gospodarkę pozostawał znaczący aż do tragicznych wydarzeń II wojny światowej.

Represje wobec żydowskiej społeczności Żabna rozpoczęły się już we wrześniu 1939 roku. Niemiecki okupant stopniowo wprowadzał system nakazów i zakazów, znacząco ograniczających swobody obywatelskie. Żydzi zostali zobowiązani do noszenia opasek z Gwiazdą Dawida, kłaniania się Niemcom oraz oznaczania swoich domów, sklepów i zakładów rzemieślniczych. Ponadto, wszyscy mężczyźni w wieku od 14 do 60 lat zostali zmuszeni do pracy na rzecz niemieckiej gospodarki. Wraz z upływem czasu represje nasilały się – dochodziło do egzekucji na ulicach miasta.

Pod koniec 1939 roku Niemcy rozpoczęli niszczenie żydowskich obiektów religijnych.  Synagoga w Żabnie została przekształcona w spichlerz, gdzie przechowywano siano i słomę, a następnie w miejsce hodowli bydła. W 1943 roku została całkowicie zburzona. Cmentarz żydowski również padł ofiarą dewastacji – rozebrano budynek dozorcy, a betonowy mur otaczający nekropolię został częściowo zniszczony podczas niemieckich ćwiczeń wojskowych.

W latach 1940–1941 Rada Żydowska w Żabnie prowadziła korespondencję z Amerykańsko-Żydowskim Połączonym Komitetem Pomocy (AJDC) w Krakowie, ubiegając się o wsparcie dla miejscowej ludności żydowskiej, która zmagała się z tragicznymi warunkami bytowymi. W obliczu narastającej biedy i głodu organizowano pomoc żywnościową, w tym kuchnię ludową, która wydawała posiłki dla większości mieszkańców, jednak dostępne środki były niewystarczające wobec rosnącej liczby uchodźców. Mimo usilnych próśb i wsparcia AJDC, sytuacja Żydów w Żabnie stale się pogarszała, a wielu z nich przymierało z głodu i zimna.

21 marca 1941 roku w Krakowie utworzono getto, a w związku z tym podjęto decyzję o przesiedleniu części ludności żydowskiej do okolic Tarnowa, w tym do Żabna. W wyniku tych działań w czerwcu 1941 roku w Żabnie mieszkało już 665 Żydów.

10 marca 1942 roku Niemcy przeprowadzili brutalną akcję przeciwko żydowskim mieszkańcom Żabna. O świcie wtargnęli do domów, siłą wyciągając ludzi na egzekucje, które odbyły się na rynku, przy cegielni  oraz w mieszkaniach ofiar. Zamordowano wówczas 32 osoby, w tym rzemieślników, kupców i członków lokalnej społeczności, m.in. Maiera i Icka Goldmanów, Jacoba i Fischela Wolfów, Jakuba Weitzberga oraz właścicieli sklepów Kraizwirta i Sztyla.

W maju 1942 roku Niemcy przystąpili do organizacji getta, do którego trafiło około 700 Żydów – zarówno mieszkańców Żabna, jak i okolicznych miejscowości, m.in. Radłowa. Getto obejmowało zaledwie pięć mieszkań i kilka szop, otoczonych drutem kolczastym. Warunki były katastrofalne – panował głód i choroby, a każda próba ucieczki była karana śmiercią.

15 września 1942 roku rozpoczęła się likwidacja żabnieńskiego getta w ramach akcji „Reinhardt”. Większość Żydów poprowadzono w kolumnach na stację kolejową i wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. Niemcy dokonywali również w tym czasie pojedynczych rozstrzeliwań Żydów. Na miejscu pozostali jedynie członkowie Judenratu i Żydowskiej Służby Porządkowej – około 40 osób. Mieli za zadanie uporządkować teren po zlikwidowanym getcie. W nocy z 26 na 27 października podjęli desperacką próbę ucieczki w kierunku Dąbrowy Tarnowskiej. W pościg za nimi wyruszyły ciężarówki z gestapo z Tarnowa, jednak dalszy los uciekinierów pozostaje nieznany.

Pomimo brutalnych działań okupanta żydowska społeczność Żabna nie została całkowicie unicestwiona. Ci, którzy zdecydowali się ukrywać po „aryjskiej stronie”, musieli wykazać się niezwykłą determinacją i umiejętnością przetrwania. Szacuje się, że w wyniku ukrywania się udało się przetrwać 50 Żydów z Żabna i okolic. Wśród ocalały były m.in Hanna i Rachela Goldman, które, dając świadectwo  tych tragicznych czasów w formie wywiadów, przekazały nieocenione informacje o tamtych wydarzeniach.

W Żabnie zachowało się niewiele obiektów związanych z kulturą żydowską, głównie z powodu działań okupacyjnych i powojennej przebudowy. Najlepiej zachowanym obiektem jest cmentarz żydowski, założony w 1692 roku na mocy przywileju Łukasza Franciszka Jaranda, będący miejscem pochówku żabnieńskiego cadyka  Izraela Elimelecha. Cmentarz przetrwał wojenne zniszczenia, w przeciwieństwie do cmentarza w pobliskiej Dąbrowie Tarnowskiej.

W Żabnie istniały także inne obiekty religijne, takie jak synagoga, łaźnia i dom modlitwy, które tworzyły kompleks zabudowań żydowskiej społeczności.

Zachowały się również kamienice należące w przeszłości do Żydów, chociaż część z nich została wyburzona po wojnie. Interesującym elementem jednej z nich jest drewniana konstrukcja przypominająca żydowską kuczkę, wymagająca dalszej weryfikacji.

Żydowska społeczność Żabna, choć tragicznie doświadczona przez historię, pozostawiła trwały ślad w dziejach miasta. Dziś pamięć o jej obecności przetrwała dzięki zachowanym fragmentom materialnego dziedzictwa oraz świadectwom ocalałych, przypominającym o wielowiekowej wspólnej egzystencji i dramatycznym końcu tej wspólnoty.

Na podstawie:
P. Domański, Izraelici w Żabnie. Żabno 2003.
P. Domański, Ostatnie takie galicyjskie. Żabno 2005.
M. Kalita, Ostatnie lata żabnieńskich Żydów, Rocznik Tarnowski, t. 27. Tarnów 2022. A. Pietrzykowa, Region tarnowski w okresie okupacji hitlerowskiej – polityka okupanta i ruch oporu. Warszawa, Kraków 1984.